Gıda kaybı, özellikle insan tüketimi için üretilen yenilebilir gıdaların arz zincirindeki azalmalarını veya kayıplarını ifade etmektedir. Bu kayıplar, tarladan (veya bahçeden) sofraya kadarki arz zincirinin halkalarında oluşmaktadır. Gıda arz zinciri tarlada üretim aşaması, hasat sonrası harmanlama ve depolama, işleme (sanayi tesislerinde veya evde), dağıtım (piyasa) ve tüketim halkalarından oluşmaktadır. Bu halkalarda ne kadar gıda kaybının oluştuğunu tam olarak bilmek imkânsızdır. Bazı yöntemler geliştirerek bu kayıpları ancak tahmin edebiliriz.
***
İşte Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) Mayıs ayı içerisinde yayınladığı bitkisel ürün denge tabloları, ülkemizdeki gıda kayıpları konusunda önemli tahminler veriyor. Bu kayıplar, tarlada üretim aşamasında oluşan kayıplar ile piyasa kayıplarını kapsıyor. Bu tablolardaki bitkisel ürün kayıplarının yüksekliği dikkat çekiyor.
***
Bu tablolara göre ülkemizde 2011/?12 piyasa döneminde, 103 milyon ton bitkisel ürün (mantar, zeytin, tıbbi bitkiler hariç) elde edilmiş. Bu üretimin 8,5 milyon tonu tarla ve piyasa aşamasında kayba uğramış, kısacası çöpe gitmiş. Kaybın yaklaşık 4 milyon tonu tarladaki üretim aşamasında, 4,5 milyon tonu ise piyasa aşamasında meydana gelmiş. Kayıplar, toplamı bitkisel üretimin yüzde 8,2?sine denk geliyor.
***
Ürün gruplarına göre en büyük kayıplar, sırasıyla sebzelerde, meyvelerde ve tahıllarda görülmektedir. 3 milyon 141 bin ton sebze, 1 milyon 390 bin ton meyve, 2 milyon 748 bin ton tahıl çöpe gidiyor. Özetle sebzelerdeki üretimin yüzde 11,7?si, meyvelerdekinin yüzde 9,1?i, tahıllardakinin ise 7,9?u kayıp. Ayrıca yağlı tohumlarda üretimin yüzde 6,7?si, baklagillerde yüzde 4,3?ü, nişasta-şeker bitkilerinde (patates, şekerpancarı) yüzde 3,5?i kayıp.
***
Ürün bazında ise en büyük kayıplar muz, çay, domates ve buğdayda görülüyor. Bu ürünlerden muz ve çayda kayıplar, üretimin nerdeyse yüzde 20?sine ulaşıyor. Yaklaşık 1 milyon 750 bin ton buğday ile 1 milyon 350 bin ton domates henüz soframıza gelmeden tarlada ve piyasada kayboluyor.
***
Ürün kayıplarının büyüklüğü ortada. Üstelik bu tahminler arz zincirinin tarla ve piyasa halkalarına ait kayıpları kapsıyor. Gıda arz zincirinin hasat sonrası harmanlama-depolama, işleme, özellikle tüketim halkalarında yaşanan kayıpları da eklersek, kayıpların çok yüksek seviyelere ulaşacağını söyleyebiliriz. Ancak arz zincirinin bu halkalarındaki kayıplarla ilgili şuana kadar yapılmış bir çalışmaya yok. Bu nedenle kayıpların büyüklüğünü tam olarak bilemiyoruz.
Elimizde sadece Toprak Mahsulleri Ofisi?nin Ocak ayı içerisinde yayınladığı ?Türkiye?de Ekmek İsrafı Araştırması? isimli bir rapor var. Tek bir rapor bile tüketim halkasında ekmekte (tek bir gıda maddesinde) israfın ulaştığı boyutları göstermesi açısından önemli (bakınız 18 Mart 2013 tarihli yazım). Nitekim bu rapora göre bir yılda 2.1 milyar adet ekmek çöpe atılarak israf edilmektedir. İsraf edilen bu kadar ekmek 542 bin ton buğday üretimine denk geliyor. Kayıplarla etkili bir mücadele yapabilmek için, üretim zincirinin diğer halkalarındaki kayıpların da ortaya konulması gerekiyor.
